Paratbc

Aandachtspunten Paratuberculose

Algemeen

Paratbc verspreidt zich normaalgesproken langzaam in een koppel. Na introductie van de bacterie op een bedrijf kan het vele jaren duren voordat de eerste klinisch zieke dieren worden gevonden. De tijd na infectie totdat er zichtbare symptomen optreden varieert van anderhalf tot tien jaar en is afhankelijk van de opgenomen hoeveelheid opgenomen infectieus materiaal, de leeftijd waarop de besmetting plaatsvindt en de leeftijd van het kalf. De besmetting vindt gedurende het eerste levensjaar plaats en de ziekte wordt meestal zichtbaar tussen het derde en het zesde levensjaar. Met name de jongste kalveren zijn het meest gevoelig voor het aanslaan van de infectie. Op een para-tbc besmet bedrijf varieert de schade per gemiddeld aanwezige koe van € 54 tot €118 per jaar. Per besmet dier ligt de schade rond de € 450. Bij afvoer van een klinisch zieke dier is de schade opgelopen tot € 900. Een ander belangrijk aandachtspunt is de mogelijk verplichte bestrijding van para-tbc in de toekomst.

De ziekte paratuberculose bij runderen

Paratuberculose of paratbc is een besmettelijke ziekte, die wordt veroorzaakt door een ongeneeslijke darmontsteking. De aandoening komt vooral voor bij herkauwers. In Nederland wordt de ziekte regelmatig gezien bij runderen en geiten. Veel rundveebedrijven zijn besmet, terwijl het niet wordt opgemerkt. Dit komt, omdat slechts een beperkt deel van de besmette dieren ziekteverschijnselen vertoont, die bovendien niet erg duidelijk zijn. De kern van de bestrijding is het voorkomen van nieuwe infecties.

Verschijnselen
Runderen die besmet zijn met paratuberculose (paratbc) ontwikkelen een ongeneeslijke darminfectie. Dit gaat heel langzaam, waardoor pas op een leeftijd van drie tot zes jaar ziekteverschijnselen zijn te zien.
Dit zijn achtereenvolgens:

  • Daling van de melkgift met tien tot twintig procent;
  • Afnemende conditie, ondanks een goede eetlust;
  • Te laag geboortegewicht van de kalveren;
  • Uiteindelijk aanhoudende diarree, waarbij vaak gasbelletjes zichtbaar zijn en een verdere daling van de melkproductie;
  • Sterfte.

Opvallend is dat er bij paratbc geen koorts optreedt.
Doordat de verschijnselen ook bij andere ziekten voorkomen, blijft paratbc vaak lang onopgemerkt.

Oorzaak

Paratbc wordt door de bacterie Mycobacterium avium subsp. Paratuberculosis veroorzaakt. Deze bacterie behoort tot de groep van tuberculose-bacteriën. Deze bacteriën hebben een zeer lange incubatietijd, dit is de tijd tussen besmetting en de eerste ziekteverschijnselen. Voor paratbc varieert de incubatietijd van anderhalf tot meer dan tien jaar. De paratbc-bacterie heeft een stevige waslaag, waardoor deze heel lang (meer dan een jaar) buiten het dier kan overleven in bijvoorbeeld kuilgras, mest, water en grond. Onder invloed van UV-straling, zoals bijvoorbeeld zonlicht, gaat de bacterie snel dood.

Besmettingsroute

Besmette runderen scheiden de bacterie vooral uit via de mest en daarnaast via melk en biest. Infectie vindt plaats via de bek, door opname van met de bacterie besmette mestdeeltjes, biest, melk, voer en drinkwater. Het ongeboren kalf kan ook via de baarmoeder worden besmet.
Kalveren zijn vooral het eerste levensjaar gevoelig voor een besmetting. Hoe jonger, des te gevoeliger. Runderen vanaf een jaar zijn duidelijk minder gevoelig. Wanneer ze de paratbc-bacterie opnemen, worden ze niet ziek en zullen ze geen besmetting overbrengen.
Een besmette koe kan vanaf tweejarige leeftijd de paratbc-bacterie verspreiden. Aangezien het nooit zeker is dat een koe vrij is van paratbc, kan in principe elk rund ouder dan twee jaar de ziekte overdragen.
Van geiten is bekend dat ze de ziekte op runderen kunnen overdragen. Veel geiten zijn besmet met paratbc.

Schade

Besmette runderen ontwikkelen een ongeneeslijke darminfectie. Hierdoor produceren ze minder melk en gaan ze in conditie achteruit. Omdat paratbc niet is te genezen, zullen deze runderen vroegtijdig worden afgevoerd en minder opbrengen bij afvoer. In de tussentijd zijn er de nodige kosten voor diergeneeskundige behandeling geweest. Een rund met ernstige verschijnselen van paratbc vormt het spreekwoordelijke 'topje van de ijsberg'. Meestal zijn er op het betreffende bedrijf (veel) meer runderen besmet.

Gevolgen voor de mens

Bij mensen is een ziekte bekend die ook door een mycobacterium wordt veroorzaakt en die sterk lijkt op paratbc: de ziekte van Crohn. Het is niet bekend of er verband is tussen deze twee ziekten.

Aanpak paratuberculose bij runderen

De aanpak van paratuberculose kan worden verdeeld in 'niets doen', het uitsluitend toepassen van preventieve maatregelen en het nemen van maatregelen in combinatie met onderzoek.

Uitsluitend preventie

Bij de bestrijding van paratbc is het voorkomen van (nieuwe) besmettingen van groot belang. Aangezien het eerste levensjaar van een rund de gevoeligste periode is voor een paratbc-infectie, ligt daar het accent van de preventie. De preventie richt zich op het doorbreken van de infectiecyclus door de kalveren op te laten groeien in een paratbc-vrije omgeving.
Aan de hand van de risicofactoren kan de preventie worden ingedeeld in drie stappen: maatregelen rond afkalven, maatregelen gedurende de biest- en melkperiode en maatregelen na het spenen. Om de veehouder te ondersteunen bij de preventie van paratbc is de PreventieWijzer ontwikkeld. De PreventieWijzer is gebaseerd op de drie stappen voor de preventie van dierziekten, waaronder paratuberculose. Het is een praktisch instrument om in korte tijd de risico's van verspreiding van paratuberculose op het bedrijf terug te brengen.
Voorzorgsmaatregelen uit de PreventieWijzer helpen tevens tegen de verspreiding van andere ziekteverwekkers die via mest en melk worden overgedragen, zoals Salmonella, E. coli en verwekkers van kalverdiarree.
Worden de maatregelen uit de PreventieWijzer consequent opgevolgd, dan daalt het risico van paratbc-besmetting na verloop van een koegeneratie sterk.

Bedrijven die deelnemen aan de PreventieWijzer ontvangen de status 'deelnemer preventie'. Deze status wordt vermeld op het bedrijfscertificaat.

Combinatie preventie en onderzoek

Op besmette bedrijven bestaat de meest effectieve aanpak van paratbc uit de combinatie van het voorkomen van nieuwe besmettingen en het opsporen en afvoeren van besmette runderen.
Veehouders die inzicht willen krijgen in de paratbc-situatie op hun bedrijf, kunnen deelnemen aan het GD Programma Paratuberculose. Dit programma is is gebaseerd op individueel melk- of bloedonderzoek op afweerstoffen tegen paratbc, afvoer van besmette runderen en controle van aangevoerde dieren. Het programma begint met het vaststellen van de paratbc-status op basis van individueel melk- of bloedonderzoek. Dit is tevens een goede indicator voor maatregelen die de veehouder in zijn bedrijfsvoering kan nemen om verspreiding te voorkomen. Vervolgens wordt met periodiek bewakingsonderzoek de status en daarmee de paratbc-situatie van het bedrijf bewaakt. Meer over dit programma leest u bij 'Het GD Programma Paratuberculose'.

Niets doen

Op een bedrijf dat paratbc-besmette runderen heeft, zal de ziekte zich uitbreiden als er geen maatregelen worden genomen. Dit leidt uiteindelijk tot aanzienlijke schade. Een bedrijf dat geen besmette runderen heeft en geen preventieve maatregelen neemt loopt het risico de bacterie in te slepen. Vervolgens zal paratbc zich gaan verspreiden binnen het bedrijf en op termijn veel schade aanrichten.

Economische afweging

Uit berekeningen van Wageningen UR blijkt dat de gemiddelde schade door paratbc in Nederland per bedrijf (met 50 melkkoeien) ongeveer 770 euro bedraagt. De schade door paratbc bestaat uit derving van melkopbrengst, derving door voortijdige afvoer, kosten behandeling zieke dieren en verlies van slachtwaarde. Met het gebruik van de PreventieWijzer in combinatie met gericht onderzoek kunt u de schade aanzienlijk beperken of voorkomen. Op bedrijven met klinisch zieke dieren wordt de schade geschat op 908 euro per klinisch ziek dier.

Het GD Programma Paratuberculose

Paratbc is een ziekte die vaak niet wordt opgemerkt, maar wel veel schade kan aanrichten. Het GD Programma Paratuberculose geeft op een betrouwbare en eenvoudige manier inzicht in de paratbc-situatie op het rundveebedrijf zodat zij deze kunnen bewaken en beheersen. Het programma kent drie statussen: A, B en C.

Eerste koppelonderzoek (bij start deelname aan programma)

Het programma is gebaseerd op individueel melk- of bloedonderzoek op afweerstoffen tegen paratbc, afvoer van besmette runderen en controle van aangevoerde dieren. Er zijn drie statussen, één voor bedrijven waar geen paratuberculose is aangetoond (status A) en twee voor besmette bedrijven (status B of C). Zie ook de folder Weet u of er paratbc is op uw bedrijf?

Het eerste koppelonderzoek bestaat naar keuze uit:

  • Individueel bloedonderzoek op afweerstoffen van alle runderen van 3 jaar en ouder

    óf

  • Individueel melkonderzoek op afweerstoffen van alle melkgevende runderen.

Uitslag en status

Geen afweerstoffen aangetoond:
Bij een gunstige uitslag van het kwalificatie-onderzoek krijgt het bedrijf status A (= geen paratbc aangetoond).

Afweerstoffen aangetoond:
Is de uitslag van het onderzoek ongunstig dan zijn er runderen met afweerstoffen en is het bedrijf besmet. Het bedrijf krijgt status B (= besmet, met afvoer besmette dieren). Voor het behoud van status B dienen de besmette runderen, al of niet na bevestigingsonderzoek, binnen zes weken na het bekend worden van de uitslag te worden afgevoerd voor de slacht. Worden de besmette runderen niet binnen zes weken afgevoerd, dan krijgt het bedrijf status C (= besmet, zonder afvoer besmette dieren). Voert de veehouder de besmette runderen op een later tijdstip alsnog af dan krijgt het bedrijf de status B terug.

Bewaking status

Bewakingsonderzoek

Als op het bedrijf geen paratbc is aangetoond, status A, hoeft de veehouder slechts eens per twee jaar een bewakingsonderzoek uit te voeren (individueel melk- of bloedonderzoek). Bedrijven waar wel afweerstoffen bij het rundvee zijn aangetroffen, status B en C, doen jaarlijks bewakingsonderzoek. Op basis van de uitslag van het bewakingsonderzoek wordt opnieuw de status van het bedrijf bepaald op dezelfde manier zoals hierboven aangegeven onder "Uitslag en status".

Aanvoer rundvee

Voert een bedrijf met status A runderen aan van bedrijven met een lagere status (B, C of onbekend) en is dit rund 2 jaar of ouder, dan is de veehouder verplicht om het rund te laten onderzoeken op paratbc. Mestonderzoek bij rundvee van 1 tot 2 jaar is vrijwillig. Bedrijven met status B of C wordt geadviseerd om aangevoerde runderen te onderzoeken.

Tarieven en aanmelding

De tarieven van het GD Programma Paratuberculose en de tarieven van de laboratoriumtesten vindt u in de GD webwinkel. Zowel melkveehouders als niet melkleverende rundveebedrijven kunnen zich aanmelden voor het GD Programma Paratuberculose via de online webwinkel van GD of telefonisch via 0900-1770. Ook voor aanvullende informatie kunt u met dit nummer bellen.

Aansturing onderzoek

Veehouders die zich hebben aangemeld voor het GD Programma Paratuberculose ontvangen van de GD de barcode-stickers voor identificatie van de in te zenden monsters voor het eerste koppelonderzoek.

Reglementen

De exacte voorwaarden voor deelname aan het GD programma Paratuberculose vindt u in het reglement Paratuberculose Programma. Voor deelnemers aan gezondheidsprogramma's op het gebied van rundvee, is het Reglement deelname gezondheidsprogramma's runderen 2000 van toepassing. U vindt alle reglementen hier.

Op alle werkzaamheden die de GD uitvoert, zijn de Algemene voorwaarden van de GD van toepassing.